STANLEY KUBRICK

Wie kent er de befaamde regisseur Stanley Kubrick niet, of beter gezegd, wie kent er niet een film van deze man? Stanley was een gevierde regisseur, en wordt beschouwd als één van de grootste van de twintigste eeuw.

Hij werd geboren op 26/07/1928 in Lying-In hospitaal in Manhattan, New York City, als het eerste kind van Jacques Leonard Kubrick en zijn vrouw Gertrude Perveler. Zes jaar later hadden zijn ouders nog een tweede kind, Barbara. Zijn familie was van Joodse Oostenrijkse afkomst, en zijn vader was dokter. Ten tijde van Stanley’s geboorte woonden zijn ouders in de Bronx. Toen Stanley dertien jaar oud was kocht zijn vader hem een Graflex camera, en dat werd de aanleiding voor zijn fascinatie met fotografie. Later was hij ook geïnteresseerd in jazz, en probeerde zelfs een korte carrière als drummer.

Hij liep tussen 1941 en 1945 school aan de William Howard Taft High School. Hij was maar een matige student, en men liet de hoop op een hogere opleiding maar voor wat het was. Toch werd hij op school een jaar verkozen als officiële schoolfotograaf. Hij zocht daarnaast ook banen, en toen hij afstudeerde had hij een reeks foto’s verkocht aan ‘Look’ magazine in New York City. Stanley had op zijn twaalfde van zijn vader leren schaak spelen, en hij voorzag in zijn onderhoud door schaak te spelen voor geld. Hij werkte verder als freelance fotograaf voor ‘Look’, werd leerling fotograaf in 1946, en daarna fulltime huisfotograaf. Tijdens die jaren huwde hij op 29/5/1948 Toba Metz, en ze leefden in Greenwich Village. Toch kwam de scheiding er al in 1951, en Stanley begon in het Museum of Modern Art en in de bioscopen van New York City, filmvertoningen te bekijken. Hij was vooral geïnspireerd door de complexe, vlotte camerabewegingen van Max Ophüls, wiens films zijn latere visuele stijl beïnvloed hebben. Heel wat van zijn foto’s werden gepubliceerd in het boek ‘Drama and Shadows’ uit 2005.

In 1951 overrede zijn vriend Alex Singer hem om korte documentaires te draaien voor de ‘March of Time’, een leverancier van nieuwsberichten voor bioscopen. Stanley ging er op in, en financierde zelf ‘Day of the Fight’. Hoewel de verdeler dat jaar failliet ging, verkocht hij de documentaire aan RKO Pictures voor honderd dollars. Kubrick liet zijn baan voor wat het was en begon met steun van RKO, een tweede documentaire, ‘Flying Padre’. Twee jaar later dan volgde: ‘The Seafarers’, zijn eerste prent in kleur, een dertig minuten durende promotiefilm voor de Seafarer’s International Union. Hij moet nog andere documentaires gedraaid hebben, maar dit zijn de enige drie waarvan we op de hoogte zijn. Ook was hij voor het Omnibus tv-programma, second unit director van een episode uit het leven van Abraham Lincoln.

Met ‘Fear and Desire’ (uit 1953) begon zijn carrière in langspeelfilms. De prent gaat over een fictieve oorlog waarin we een team van soldaten achter vijandige linies volgen. Het kreeg goede kritieken, maar flopte in de zalen. Tijdens de opnamen ervan flopte zijn huwelijk met Toba, en hij ontmoette zijn tweede vrouw, de Oostenrijkse danseres Ruth Sobotka in 1952. Ze woonden in de East Village van 1952 tot 1955, en verhuisden na hun huwelijk richting Hollywood. Sobotka maakte een kleine opwachting in Stanley’s volgende film ‘Killer’s Kiss’ uit 1954, en fungeerde als art-director voor ‘The Killing’ uit 1956. Deze twee films werden gefinancierd door zijn familie en vrienden. En met deze laatste prent kwam via Harris hij in contact met Metro-Goldwyn-Mayer.

Met de volgende prent ‘Paths of Glory’ uit 1957, gebaseerd op de gelijknamige antioorlogsroman van Humphrey Cobb uit 1935, bereikte Stanley zijn eerste commerciële succes, maar ook lof van de critici. Tijdens de productie ervan maakte hij de jonge Duitse actrice Christiane Harlan het hof. Hij scheidde van zijn tweede vrouw in 1957, en huwde Harlan, met wie hij getrouwd bleef tot aan zijn dood. Van dan af zou Christiane’s broer Jan Harlan de uitvoerende producer van al zijn films worden.

Bij zijn terugkeer in de USA werkte hij zes maanden aan de Marlon Brando film ‘One-Eyed Jacks’, maar verklaarde later dat Brando hem van de film weggedreven had, om zelf te regisseren. Daarna werkte hij aan onafgewerkte scenario’s, tot Kirk Douglas hem verzocht om de regie van ‘Spartacus’ (1960) over te nemen van Anthony Mann. Dit verhaal over de opstand van de Romeinse slaven vestigde hem als bekende regisseur. Toch waren er geschillen tussen hem en Douglas, zodat Kubrick nadien zwoer dat hij nooit meer de productie van een film uit handen zou geven.

In 1962 verhuisde hij naar Engeland om ‘Lolita’ te verfilmen, en bleef daar de rest van zijn leven wonen. Deze prent, gebaseerd op het boek van Vladimir Nabokov, ging over een pedofiel van middelbare leeftijd en zijn twaalf jaar oude stiefdochter. De film had te kampen met sterke censuur. De reacties erop waren dan ook gemengd.

Zijn volgende prent ‘Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb’ uit 1964 werd een culthit en is ook één van mijn favorieten. Het verhaal is gebaseerd op de roman ‘Red Alert’ van ex RAF vlieger Peter George. Dit meesterwerk van zwarte humor speelt zich af tijdens de Koude Oorlog. De op hol geslagen USAF generaal Jack D. Ripper lanceert een nucleaire aanval op Rusland. Acteur Peter Sellers speelde maar liefst drie rollen in deze film.

Stanley spendeerde vijf jaar aan de voorbereiding van zijn volgende film ‘2001: A Space Odyssey’ uit 1968. Hij schreef het verhaal samen met sciencefiction schrijver Arthur C. Clarke, op basis van diens kortverhaal ‘The Sentinel’. De speciale effecten van de hand van tovenaar Douglas Trumbull waren grensverleggend en nooit gezien. Wat ook bijzonder is aan deze prent is het gebruik van klassieke muziek i.p.v. een originele score. Het verhaal zal onderhands iedereen wel kennen. Toch begrepen de meeste mensen na de eerste visie de film niet. Vooral de sequentie van de sterrenpoort was moeilijk te begrijpen. Toch pasten de meeste stilaan hun mening aan, en Stanley werd bejubeld.

Daarna zocht Stanley naar een project dat hij kon realiseren met een klein budget. Dat werd: ‘A Clockwork Orange’ uit 1971. Dit is voor mij een miskleun, een duistere, shockerende verkenning van geweld in onze samenleving. Het is gebaseerd op de bekende roman van Anthony Burgess, en beschrijft de lotgevallen van een teenager hooligan, die zonder scrupules martelt, slaat, steelt en verkracht. Uiteindelijk krijgt hij psychiatrische behandelingen om hiervan verlost te worden. Wendy Carlos, toen bekend als Walter Carlos, paste bekende klassieke muziek aan voor de Moog synthesizer. Al gauw kreeg Stanley het aan de stok omwille van het expliciete geweld, kreeg doodsbedreigingen, en uiteindelijk overhaalde hij Warner Brothers om de film uit omloop halen.

Zijn volgende film werd een adaptie van William Makepeace Thackeray’s ‘The Luck of Barry Lyndon’ ofwel ‘Barry Lyndon’ uit 1975. Dit is een roman over een gokker uit de achttiende eeuw, en de film werd gedraaid met veel oog voor kostuums en details. De prent duurde drie uur en werd genomineerd voor zeven Academy Awards, en won er vier. Stanley speelde ook weer met lichtinvallen, zoals bvb. voor de scènes met kaarslicht.

In 1980 kwam zijn adaptatie van horrormeester Stephen King’s roman ‘The Shining’ eraan. Het is het verhaal van een gefaalde schrijver die een job aanvaardt als manusje van alles buiten het seizoen in het Overlook hotel in de Colorado bergen. Hij moet dus de winter daar doorbrengen. Zijn zoontje Danny is telepathisch begaafd en heeft visioenen van het verleden en de toekomst. De auteur, Jack, wordt langzaam gek van het spookhotel en gaat over in een staat van psychose waarbij hij zijn familie met een bijl wil uitroeien. Deze verfilming gaf Kubrick de bijnaam: de perfectionist. Hij eiste namelijk honderden opnamen van bepaalde scènes. De prent kreeg negatieve kritieken, maar scoorde goed aan de kassa. King vondt het maar niks, en werkte later zelf samen met Mick Garris aan een miniserie ervan.

Zeven jaar later kwam zijn volgende prent eraan: ‘Full Metal Jacket’, een adaptatie van Gustav Hasford’s roman over de Vietnamoorlog, ‘The Short-Timers’. De film vangt aan in het opleidingskamp op Paris Island, waar een meedogenloze sergeant zijn rekruten tot het uiterste jaagt. De tweede helft van de film volgt één van de rekruten, die nu gepromoveerd is tot sergeant en de oorlog in Vietnam meemaakt. Hij is journalist voor een krant en volgt een infanterieteam tijdens de gevechten in de stad Hue. Deze verfilming is visueel heel anders dan de overige Vietnamfilms ‘Platoon’ ed. De critici ontvingen hem met gemengde gevoelens, maar het publiek aanvaardde hem met open armen.

Het duurde meer dan tien jaar vooraleer Stanley op de proppen kwam met zijn volgende prent, ‘Eyes Wide Shut’, met Nicole Kidman (foto onder). Het was wel zo dat er geruchten circuleerden dat hij bezig was met de voorbereidingen van projecten zoals ‘The Aryan Papers’, ‘A.I.’ en ‘Napoleon’, maar toch koos Stanley voor ‘Eyes Wide Shut’. De prent is gebaseerd op Arthur Schnitzler’s novelle ‘Traumnovelle’, en volgt de reis van Dr. William Harford naar de seksuele onderwereld van New York City. Vooraf heeft zijn vrouw zijn geloof in haar trouw kapot geslagen door haar bekentenis dat zij hem bijna bedrogen had. Hij ervaart daarna dat hij en zijn familie in gevaar zijn.

Vier dagen na de vertoning van de definitieve versie van ‘Eyes Wide Shut’ stierf Stanley Kubrick in zijn slaap. Hij werd begraven naast zijn favoriete boom in Childwickbury Manor, Hertfordshire.

Kubrick schuwde de openbare publiciteit rond zijn figuur. Men beweerde zelfs dat hij psychische moeilijkheden had, maar in werkelijkheid was hij gewoon bang om in het vliegtuig te stappen. Hij koos ervoor om zijn werk in de nabijheid van zijn familie te doen, ook al betekende dat afzondering.

Dit artikel schreef ik naar aanleiding van de release van een aantal films van Stanley Kubrick in een 2-disc special edition op dvd. U vindt bij de dvd-besprekingen, de recensies van ‘2001: A Space Odyssey’, ‘A Clockwork Orange’, ‘The Shining’, ‘Full Metal Jacket’ en ‘Eyes Wide Shut’.

Patrick Van de Wiele